Rozmiar tekstu: Powiększ | Przywróć | Pomniejsz
Biblioteka Publiczna
w Ożarowie Mazowieckim

Dyskusyjny Klub Książki

Margaret Atwood „Opowieść podręcznej”. Spotkanie Dyskusyjnego Klubu Książki w dniu 5. czerwca 2019 r.


Spis treści

Jak zwykle – w pierwszą środę miesiąca o godzinie 17:00, w bibliotece w Ożarowie Maz, przy ul. Szkolnej 2, spotkali się uczestnicy Dyskusyjnego Klubu Książki (DKK). Tym razem tematem rozmowy była książka wyjątkowa pod względem walorów literackich i przesłania, ale także niezwykła ze względu na oddziaływanie społeczne: „Opowieść podręcznej” Margaret Atwood.

Zgodnie z zasadami, wszyscy (no, prawie) uczestnicy i uczestniczki byli po lekturze książki. Oprócz osób stanowiących stały skład, pojawiło się dwóch nowych uczestników, a w trakcie spotkania dołączyła osoba, która przypadkiem odwiedziła bibliotekę – ponieważ spotkania DKK mają otwartą formułę – przeznaczone są dla każdego.

W przypadku dzieła, które porusza tak ważne i aktualne wątki, a przy tym jest podstawą popularnego serialu, czy mniej obecnie znanej, wcześniejszej ekranizacji Volkera Schlöndorfa (The Handmaid’s Tale, 1990)[i] wg scenariusza Harolda Pintera, nieuniknione było połączenie co najmniej dwóch poziomów rozmowy: opinii o książce i wrażeń z lektury, oraz opinii o problemach, do  których utwór się odwołuje.

 

 

[i]       https://www.filmweb.pl/film/Opowie%C5%9B%C4%87+podr%C4%99cznej-1990-8400 (dostęp 11-06-2019)

Autorka i jej dzieło

Trudno mówić o rzeczach dobrze znanych, bez wrażenia, że przytacza się oczywistości. Nie da się też, ponad 270 lat po Benedykcie Chmielowskim załatwić sprawy stwierdzeniem: „Koń jaki jest, każdy widzi”[i].

Według strony www autorki[ii] (http://margaretatwood.ca) i wpisu w polskiej Wikipedii[iii] Margaret Atwood jest kanadyjską pisarką, poetką i krytyczką literacką, aktywistką społeczną i  ekologiczną, urodzoną 18 listopada 1939 w Ottawie. Debiutowała w 1961 roku, pierwszą powieść opublikowała w 1969, natomiast „Opowieść podręcznej” ujrzała światło dzienne w 1985 roku. Najnowsze publikacje autorki pochodzą z 2016 roku. Zainteresowanym dalszymi szczegółami biograficznymi można polecić wymienione źródła, a także liczne materiały prasowe dostępne w  internecie.

O samej powieści Wikipedia mówi tyle: „Opowieść podręcznej (ang. The Handmaid’s Tale) –       antyutopia utrzymana w konwencji socjologicznej fantastyki naukowej, której akcja toczy się w  nieodległej przyszłości w Stanach Zjednoczonych; przełożona na język polski przez Zofię Uhrynowską-Hanasz (1992).

Powieść, feministyczna w wymowie, wiązana jest przez krytyków z reakcją na rządy Ronalda Reagana, republikańskiego prezydenta USA, kiedy to próbowano ograniczyć procesy emancypacyjne. Utwór jest studium psychologicznym młodej kobiety postawionej w ekstremalnej sytuacji życiowej.”[iv]

Książka była tłumaczona na wiele języków, w tym na rosyjski (Рассказ служанкиRasskaz sluzhanki). Renée Nault opracował ją także jako tzw. graphic novel (czyli komiks z akcentem na wartość literacką). Przykładowe kadry na ilustracji poniżej:

 Rys. 1. The Handmaid’s Tale. The Graphic Novel – przykładowa plansza

[i]       https://pl.wikiquote.org/wiki/Ko%C5%84_jaki_jest,_ka%C5%BCdy_widzi (dostęp 11-06-2019)

[ii]      http://margaretatwood.ca/biography/ (dostęp 11-06-2019)

[iii]     https://pl.wikipedia.org/wiki/Margaret_Atwood (dostęp 11-06-2019)

[iv]    https://pl.wikipedia.org/wiki/Opowie%C5%9B%C4%87_podr%C4%99cznej (dostęp 11-06-2019, cytat zawiera skróty, w porównaniu z pierwotnym tekstem artykułu)


 

Dla porządku należy dodać, że twórcą serialu telewizyjnego jest Bruce Miller. Na koniec wiadomość elektryzująca: autorka w listopadzie 2018 zapowiedziała na wrzesień 2019 ukazanie się ciągu dalszego powieści, pod angielskim tytułem The Testaments[i],[ii].

Cóż, DKK w Ożarowie Mazowieckim czeka na polską premierę książki :)

 

[i]       https://en.wikipedia.org/wiki/The_Testaments_(Atwood_novel) (dostęp 11-06-2019)

[ii]      https://en.wikipedia.org/wiki/The_Handmaid%27s_Tale#Television (dostęp 11-06-2019)

 

O głosach w dyskusji i jej przebiegu


Nie sposób pokusić się o przedstawienie tu pełnego zapisu dyskusji, po pierwsze ze względu na brak miejsca, po wtóre przez wzgląd na prywatność osób biorących w niej udział. Poniższe omówienie ma też cechy subiektywne, prezentuje bowiem perspektywę jednego z uczestników spotkania i zarazem autora tej relacji.


W dyskusji pojawiły się zróżnicowane głosy, co odzwierciedla wielopłaszczyznowość i zróżnicowanie samego utworu. Zwrócono uwagę na wątek zagrożeń wynikających ze skażenia środowiska, na zagadnienie praw człowieka, których elementem są prawa kobiet. Z kolei elementem praw kobiet są prawa reprodukcyjne – czyli związane z niezwykle wrażliwym i osobistym elementem ludzkiego życia, jakim jest prokreacja i rodzicielstwo. Dyskurs na temat aborcji jest z kolei wycinkiem zagadnienia praw reprodukcyjnych, ale ze względu na współczesny kontekst, uważa się powieść M. Atwood za głos głównie w tej ostatniej sprawie.


Zwrócono uwagę na użyty przez autorkę zabieg kompozycyjny, polegający na przedstawieniu „Opowieści...” jako osobistej relacji narratorki, po której następuje tekst naśladujący sprawozdanie z sesji naukowej – gdzie zasadnicze problemy i kwestie nieuwypuklone w głównej opowieści ponownie omówiono niejako z zewnątrz – w formie komentarza osób odległych od narratorki w czasie, przestrzeni i warunkach społecznych.


Taka prezentacja świata przedstawionego uzasadnia określenie dzieła jako antyutopii utrzymanej w konwencji socjologicznej fantastyki naukowej. W rozmowach poprzedzających spotkanie proponowano też zaliczenie „Opowieści...” do gatunku political fiction, co ma uzasadnienie, jako że czas fabuły umieszczony jest w nieodległej przyszłości.


Jeden z dyskutantów zjawił się obciążony dwiema torbami książek, łączącymi się w jakiś sposób z omawianą. Ułożył je przed sobą, niczym fortyfikację, w której gotów był bronić swoich racji wobec każdej próby argumentacyjnego oblężenia. Ponieważ głosy rozkładały się w miarę równomiernie, były dosyć zgodne a polemika toczyła się według schematu „każdy z każdym”, nie było okazji bronić tezy, że wiek XX w literaturze można nazwać wiekiem antyutopii – czyli literackich opisów społeczeństw rządzonych w sposób skrajnie autorytarny, gdzie godność ludzka i potrzeby jednostki zostają całkowicie zanegowane i podporządkowane interesom państwa. Był też ubiegły wiek okresem powstania i rozwoju rzeczywistych tyranii (także opisanych w literaturze pięknej i literaturze faktu), zatem książki takie jak Folwark zwierzęcy i 1984 George Orwella; Nowy Wspaniały Świat i Nowy Wspaniały Świat PoprawionyI Aldousa Huxleya; Paradyzja i Limes Inferior Janusza A. Zajdla; My Jewgienija Zamiatina – te wszystkie dzieła (i olbrzymia liczba dalszych, nie wymienionych) są nie tylko literackimi eksperymentami odpowiadającymi na pytanie „Do czego może prowadzić nieograniczona władza, wyposażona w najnowocześniejsze narzędzia jej sprawowania?”, są one także wariacjami na temat koszmarów ludobójstwa i totalitaryzmów, które są historycznymi faktami. Wtręt teoretyczny byłby niepełny bez dopowiedzenia, że poprzedniczkami antyutopii były utopie, czyli prace takie jak Państwo Platona, czy Utopia (pełny tytuł: Książeczka zaiste złota i niemniej pożyteczna jak przyjemna o najlepszym ustroju państwa i nieznanej dotąd wyspie Utopii) Tomasza Morusa, traktujące o ustrojach i społeczeństwach idealnych, w których wszystkie ludzkie bolączki i konflikty są rozwiązaneII. Ten ostatni tytuł nadał nazwę całemu gatunkowi. Pochodzi ona od greckich wyrażeń outopos (gr. ou – nie, topos – miejsce: miejsce, którego nie ma), jak i od eutopia (dobre miejsce)III.


Dyskutanci woleli jednak omawiać przesłanie książki, czyli rozważać, co we współczesnym świecie budzi niepokój i do jakich zmian doprowadzą te zjawiska, jeśli nie wypracujemy właściwych rozwiązań.


Wartością dyskusji była jej wielogłosowość i to, że wypowiedzi bywały niespodziankami, wobec rozpowszechnionych przekonań obecnych np. w mediach. Przykładowo, gdy jeden z panów był za całkowitą równością i równouprawnieniem obojga rodziców, drugi skłaniał się raczej ku temu, że większy udział powinien przypadać matce (także w razie decyzji o usunięciu ciąży).


Osoba mająca najbardziej liberalny światopogląd, jeśli chodzi np. o prawa par jednopłciowych, podkreśliła, że jest przeciwko aborcji eugenicznej (lub selektywnej, to znaczy przeprowadzanej ze względu na wady rozwojowe), powołując się na przykład osób, które żyją z różnymi formami niepełnosprawności, a przecież cenią sobie swoje istnienie, na równi z ludźmi, którzy takowych nie posiadają.


Zwrócono również uwagę na istniejące, niezależnie od światopoglądu, czysto medyczne wskazania i przeciwwskazania do wykonywania aborcji.


Spróbowaliśmy też, pośrednio, udzielić głosu autorce, odczytując fragment jednego z wielu wywiadów prasowych, których udzieliła mówiąc m.in. o Opowieści podręcznejIV.


Chociaż dyskusja była ożywiona, nie wystąpiły w niej sądy skrajne i nie dopuszczające wyjątków. Tymczasem, na co może warto zwrócić uwagę, w przestrzeni publicznej dominują dwa przeciwstawne i wykluczające się stanowiska: opowiadające się za całkowitym zakazem oraz postulujące całkowity brak ograniczeń.


Współbrzmi to zastanawiająco z wymową Opowieści podręcznej, gdzie widać wyraźny rozdźwięk między skrajnością reprezentowaną przez oficjalną władzę, a codziennym życiem bohaterów, które nie chce i fizycznie nie może nagiąć się w całości do teoretycznych – właśnie utopijnych – regulacji.


Pełniejsze odczucia, jak działa DKK zapewni tylko osobiste uczestnictwo – będące przecież na wyciągnięcie ręki – pozwoli przeżyć atmosferę tych spotkań. Słowa zachęty mają sens – im więcej osób weźmie udział, tym więcej każda z nich skorzysta, poznając szerszy wachlarz opinii, spostrzeżeń i doświadczeń.


To nie było nasze ostatnie słowo...


Co do następnego spotkania, które odbędzie się, jak zwykle, w 1. środę miesiąca, czyli 3. lipca 2019 o 17:00 w ożarowskiej bibliotece, przy ul. Szkolnej 2, ustalono już, że tematem będzie książka Piotra Milewskiego Transsyberyjska. Drogą żelazną przez Rosję i dalej. Egzemplarze książki są do wypożyczenia u moderatorki DKK, pani Elżbiety Paderewskiej.


Zostały zgłoszone dwie propozycje do dalszych spotkań: reportaż Elżbiety Turlej Naciągnięte. Jak Polki uwierzyły, że tylko piękne będą szczęśliwe. Opowieść o przemyśle upiększania, zdrowych diet, fitness i alternatywnych terapii – od kulis. Rzecz chwilami wstrząsająca, a potencjalnie dotycząca nas wszystkich.


Druga: Nieobecność Magdaleny Piekorz i Ewy Kopsik, to oparta na faktach literacka opowieść o zmaganiu z groźną chorobą i groźnymi niedomaganiami medycyny i systemu ochrony zdrowia.


Zapraszamy do udziału, do zgłaszania propozycji lektur, do dzielenia się swoimi doświadczeniami czytelniczymi i korzystania z doświadczeń innych.

 


Oprac. Rafał Lewczuk

 

[I] Ta pozycja jest dostępna w formie elektronicznej (plik .pdf) ze strony www Kultury Paryskiej: http://www.kulturaparyska.com/pl/historia/publikacje/1960/9472 (dostęp 12-06-2019)

[II] https://pl.wikipedia.org/wiki/Utopia_(utw%C3%B3r) (dostęp 12-06-2019)

[III] https://pl.wikipedia.org/wiki/Utopia (dostęp 12-06-2019)

[IV] http://wyborcza.pl/wiecejswiata/7,163753,23781148,to-sie-nie-moze-tutaj-wydarzyc-bzdura.html (dostęp 12-06-2019)